خانه / کتابخانه / نشریات / مناجات در ادب فارسی

مناجات در ادب فارسی

مناجات در ادب فارسی یک سبک نیست، بلکه یک "ژانر" موضوع یا گونه ای ادبی مانند حماسه، طنز، مدح و غیره با کارکردهای مختلف شناختی، عقیدتی، سیاسی و اجتماعی است. مناجات رابطه عابد با معبود است.

مناجات رابطه دوسویه بین انسان به عنوان مخلوق ناقص با خالق کمال مطلق است.کهن ترین ردپای مناجات و نیایش را در کتب مقدس پیدا می کنیم که هر یک از این مناجات و نیایش ها سطحی ازارتباط انسان با خدا را نشان می دهند.

وقتی درباره خودمان با خدا صحبت می کنیم نخستین نتیجه این گفت وگو شناخت خود یا خودشناسی و دومین نتیجه آن شناخت طرف دیگر گفت وگو یعنی خداوند است. این اولین کارکرد شناختی مناجات است و ما در بسیاری از دعاهای خطبات نهج البلاغه، دعا و نیایش امام حسین (ع) در صحرای عرفات عالی ترین مضامین عرفانی و خداشناسی توحیدی را درمی یابیم و بدیهی است که عالی ترین درجات حکمت و عرفان اسلامی را جز انبیاء عظام و ائمه معصومین نمی توانند، بیان نمایند.

"اگر انسان خود را به حقیقت شناخت، این خودشناسی او را به خداشناسی می رساند. خودشناسی موجب می شود که آدمی نیازهای درون و بیرون خویش را احساس کند و خدا را بشناسد. آن گاه با شناخت خود و خدا قطعا رمز موفقیت در زندگی را پیدا خواهد کرد. وقتی بشر خود را به جهل و فقر و ناتوانی کامل شناخت و دانست که به خودی خود هیچ قوامی ندارد و دیگران نیز این چنین هستند، در می یابد که خدایی در این جهان حاکم است که بر همه موجودات احاطه دارد"1

به طور کلی می توان گفت که عالم خودشناسی از همه علوم بالاتر و در مرتبه ای است که تا کسی خود را نشناسد  خدای خود را به درستی نشناخته است و از آن طرف می بینیم که اساس علوم از جهتی بستگی به شناخت آفریدگار دارد و اگر شخصی فاقد چنین علمی باشد، نقصانی در دانش او پدیدار است. از امام علی (ع) نقل است: "معرﻓﮥ النفس انفع المعارف" و یا در کلام دیگر می فرماید: "من عرف نفسه فقد عرف ربه"

در دعا و مناجات است که انسان ضعف و عجز خود را در یک طرف این رابطه عابدی و معبودی می بیند که نیازمند اتصال به آن حقیقت کامل مطلق است حد و حدود خود را می شناسد و به نیاز مطلق خود و غنای خداوند تبارک و تعالی یقین پیدا کرده و بر آن معترف می شود.

استاد علامه محمدتقی جعفری در بیان نوع کارکرد مناجات عرفه امام حسین (ع) چنین می گوید: "او (امام حسین (ع) ) در این نیایش، راه های اتصال به اشعه ی ملکوتی را در ارتباط چهارگانه (ارتباط انسان با خویشتن، با خدا، با جهان هستی، و با همنوع خود) برای بشریت بیان می کند. او در این نیایش زیبا به اضافه شکوفایی وصال از عالم اعلای ربوبی می گیرد و به این موجودات که در عین خاک نشینی می توانند با عالم پاک از ماده و مادیات ارتباط برقرار کنند، تحویل می دهد. حال با این نیایش، منطقی ترین و واقعی ترین رابطه انسان را با خداوند مهربان توضیح می دهد."2

"گاه زبان دعا همچون تیغ برنده ای است در برابر خصم ظالم و وسیله ای است برای آگاهی دادن به دیگران، همچنان که دعاهای حضرت سجاد (ع) در زمان خفقان و حصری که برای امام پیش آمده بود و دشمن از هر سو در کینگاه و به دنبال بهانه بود، آن امام همام تعلیمات عالیه خود را به زبان دعا بیان فرموده، و به پندنیوشان، سخنان درربار خود از این راه، بدانان رسانیده است."3

مناجات امام زین العابدین، به درگاه خداوند، علاوه بر کارکردهای عقیدتی و شناختی بهترین درس های سیاسی و ستیز اجتماعی را به شیوایی هر چه تمام تر و با کوبنده ترین کلمات از ظلم و ستم، بیداد و جور حاکمان وقت، به گوش مردمان زمان خود می رساند.

"(دعا) ابتدا مقاصد بلند انسانی و رسیدن به کمالات عالیه را تعلیم می دهد و می فهماند که انسان برنتر از دنیا و مافیها و بهشت و نعمتهای آن است (به عبارت دیگر، دعاهای صراط مستقیم را نشان می دهد) سپس ما را پرورش می دهد که بدانیم با استمداد و دعا و درخواست و التجاء به درگاه باری تعالی همت خویش را به کار بندیم تا به این نعمت ها و کمالات انسانی برسیم. به طور خلاصه می توان گفت که یکی از آثار دعا، آموزش و پرورش روح آدمی است "4

در ادبیات معاصر هم می توان به مناجات دکتر علی شریعتی در حیطه کارکرد سیاسی _اجتماعی اشاره کرد:

خدایا، به من زیستی عطا کن که در لحظه مرگ بر بی ثمری لحظه هایی که برای زیستن گذشته است، حسرت نخورم.

خدایا، چگونه زیستن را به من بیاموز، چگونه مردن را خودم خواهم آموخت

خدایا به من قدرتی عطا فرما تا نظر مخالف را تحمل کنم.

 

توحید و مناجات در اشعار نظامی گنجوی، پژوهشگر : شهروز ژاله ۱۳۸۸، استاد راهنما : دکتر عبدالله طلوعی آذر

همچنین ببینید

احکام عزاداری

مراسم عزاداری سالار شهیدان حضرت سیدالشهدا امام حسین(ع) در کشور ما دارای جنبه ها و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

رفتن به نوارابزار